Prof. Dr. Egbert Adriaan KREIKEN (1896-1964)

Prof. Dr. Kreiken, 1 Kasım 1896’da Hollanda’nın Barneveld şehrinde doğdu. Üç kardeşin en küçüğü idi. İlkokulu Fransa’nın Gironde beldesinde orta ve lise öğrenimini ise Holanda’da tamamladı. Zamanın en kıymetli astronomlarından biri olan Prof. Dr. J. C. Kapteyn’in danışmanlığında doktora çalışmasına başladı. 1922’de danışmanının vefatı üzerine doktorasını, yine dönemin ünlü astronomlarından Prof. Dr. Pieter J. Van Rhijn ile 1923’de tamamladı. 19 Ocak 1926 tarihinde Amsterdam Üniversitesi’nde Doçent unvanını aldı. Zor bir hayat geçiren Prof. Dr. Kreiken, Hollanda, Endonezya ve Liberya’da çalıştı. Bir süre Endonezya Eğitim Bakanlığında üst düzeyde görevlerde (Eğitim Bakanı danışmanı) bulundu. 1952-1954 tarihleri arasında UNESCO tarafından Liberya Üniversitesi’nin yeniden yapılandırılması için görevlendirildi ve burada Prof. unvanını aldı. Yine UNESCO aracılığı ile Ankara Üniversitesi Astronomi Enstitisü müdürlüğü görevini kabul ederek 1954 yılında Ankara’ya geldi.

O yıllarda Matematik Bölümü’ne bağlı bir kürsü olarak eğitim veren Astronomi Enstitüsü, öğretim elemanı yetersizliğinden kapanma noktasına gelmişti. Prof. Dr. Kreiken’in ilk sene astronomi öğrenimi gören sadece beş öğrencisi vardı. İkinci sene bu sayı üç misli artarak onbeşi buldu. İlk iki senenin tecrübesinden sonra Türk öğrencilerin diğer ülkelerdekine oranla daha istekli ve daha çalışkan olduklarını gördü. Bu izlenimine dayanarak Türk öğrencilerin daha iyi yetişebilmesi için gerekli girişimlerde bulunarak onların hemen hemen hepsinin yurtdışında doktora yapmalarını sağladı. Bu bilim insanları, uzun süreler başta A.Ü. Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü olmak üzere ülkemizin diğer astronomi bölümlerinin ve gözlemevlerinin kurulup gelişmesinde hizmet vermiş ve halen vermektedirler.

Prof. Dr. Kreiken’in önerisiyle Türkiye’de gözlemsel astronomiyi başlatmak amacıyla bir üniversite rasathanesi kurulması kararlaştırıldı. Fakülte binalarının kentin içinde olması nedeniyle, uzun araştırmalardan sonra Ankara’nın 18 km güneyinde, Ahlatlıbel mevkiinde bir bölge Prof. Dr. Kreiken tarafından rasathane yeri olarak seçildi. Arazi tahsisi sağlandıktan sonra 1955′te projelerin büyük ölçüde hazırlanmış olmasına karşın inşaatın başlaması ancak 1959 yılında gerçekleşti. O zamanın maliyeti ile bir milyon lira yöresinde bir harcamayla, bir merkez bina ve üç gözlem binası yaptırıldı. Gerekli tüm gözlem araçları yine Prof. Dr. Kreiken’in büyük gayretleriyle yurdışından hibe olarak (Marshall Yardımı) temin edildi ve 26 Ağustos 1963’de düzenlediği uluslararası bir astronomi toplantısı ile Rasathane görkemli bir törenle resmen açıldı.

Prof. Dr. Kreiken, Rasathanenin açılışından kısa bir süre sonra 16 Ağustos 1964’te bir toplantıya katılmak üzere bulunduğu Hague’de geçirdiği ani rahatsızlık sonucu yaşamını yitirdi. Vasiyeti üzerine cenaze merasiminde tabutuna kırmızı beyaz karanfillerden yapılmış bir Türk bayrağı resmedildi ve arzusuna bağlı kalınarak cenazesi İstiklal Marşımız çalınarak kaldırıldı. Ölümünden sonra astronomi bilimine yaptığı katkılardan dolayı 1973′te Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) Ay’da bir kratere Prof. Dr. Kreiken’in adını verdi.